Μια εξαιρετικά σημαντική αρχαιολογική ανακάλυψη στις όχθες ενός ρέματος στη Ραφήνα Αττικής προσφέρει νέα, πολύτιμα δεδομένα για τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονταν και ετίμησαν οι πρώιμοι κάτοικοι της Αττικής τους νεκρούς τους πριν από σχεδόν πέντε χιλιετίες και για τις τελετουργικές τους πρακτικές στο πλαίσιο των ταφικών εθίμων της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού, δηλαδή της περιόδου που χρονολογείται από το 3200 έως το 2000 π.κ.ε.
Η ανασκαφή πραγματοποιείται από το 2024 στο πλαίσιο σωστικών εργασιών της Εφορίας Αρχαιοτήτων Ανατολικής Αττικής εν όψει της διευθέτησης και οριοθέτησης του ρέματος και φέρνει στο φως στοιχεία που εμπλουτίζουν σημαντικά την εικόνα για την κοινωνική και πνευματική ζωή των προϊστορικών κοινοτήτων της περιοχής.
Στο επίκεντρο της ανακάλυψης βρίσκεται μια επιβλητική ταφή μέσα σε μεγάλο πίθο, που είχε εντοιχιστεί σε λάκκο διανοιγμένο στο αργιλόχωμα της νότιας όχθης.
Ο πίθος φθάνει σε ύψος τα 1,74 μέτρα, φέρει οριζόντιες λαβές στη ζώνη της κοιλιάς και σχοινοειδή ανάγλυφη διακόσμηση γύρω από τον λαιμό και τις λαβές του, χαρακτηριστικά που υποδηλώνουν την ιδιαίτερη τέχνη και φροντίδα που δόθηκε στην κατασκευή του. Το στόμιό του είχε σφραγιστεί με έναν ισχυρό ημικυκλικό τοίχο από ποταμίσιες κροκάλες, ενώ δύο μεγάλοι λίθοι, με μικρότερους ανάμεσά τους, σχημάτιζαν ψευδόθυρα προς το εσωτερικό του, με παραστάδες και κατώφλι που μιμούνται την είσοδο σε έναν χώρο ταφής ή μυστηριακής σημασίας.
Στο εσωτερικό του πίθου, πάνω σε στρώμα άμμου και βότσαλων, ανακαλύφθηκαν τα οστά δύο ατόμων, καλυμμένα από μεγάλους λίθους που κάλυπταν σχεδόν όλο τον διαθέσιμο χώρο. Στα κτερίσματα περιλαμβάνονται μια χάλκινη λαβίδα, ένας ωοειδής πλακοειδής λίθος που πιθανόν λειτουργούσε ως μικρός «τραπέζι» ή εργαλείο τελετουργίας, αιχμές οψιανού και αγγεία, στοιχεία που καταδεικνύουν τον σεβασμό και την ιδιαίτερη μεταχείριση των νεκρών από τους συγχρόνους τους.
Παράλληλα, σε απόσταση περίπου δύο μέτρων νοτιοανατολικά του πίθου εντοπίστηκε μεγάλος κυκλικός λάκκος με έντονα ίχνη καύσης και μακρόχρονη χρήση. Στα ανώτερα στρώματά του βρέθηκαν βουκράνιο, κεραμική και χάλκινα νομίσματα που ανήκουν σε μεταγενέστερες περιόδους, ενώ κοντά στον πυθμένα ανακαλύφθηκαν οστά ιπποειδούς και άλλων μικρότερων ζώων πάνω σε παχύ στρώμα καύσης. Η ύπαρξη αυτών των στοιχείων υποδηλώνει πιθανές τελετουργικές πρακτικές με θυσίες ζώων, προσφέροντας έναν ακόμα κρίκο για την κατανόηση της θρησκευτικής και κοινωνικής ζωής των προϊστορικών κοινοτήτων της Αττικής.
Η περίπτωση αυτού του πίθου-τάφου και του συνοδευτικού κυκλικού λάκκου παρουσιάζει ενδιαφέρον όχι μόνο γιατί αποτελεί σχετικά απομονωμένη ταφή, αλλά και γιατί προσφέρει συγκριτικά στοιχεία με τα οργανωμένα νεκροταφεία της ίδιας περιόδου που έχουν εντοπιστεί σε άλλες θέσεις της Αττικής, όπως στο Τσέπι και στο Μάτι Μαραθώνα, στον Άγιο Κοσμά Ελληνικού και στα Αστέρια Γλυφάδας.
Μελετώντας την ποικιλία των ταφικών εθίμων και των τελετουργικών πρακτικών σε διαφορετικούς χώρους, οι αρχαιολόγοι αποκτούν πληρέστερη εικόνα για τις πολιτισμικές επιρροές, τις κοινωνικές δομές και τις μεταθανάτιες αντιλήψεις των πρώιμων κοινοτήτων της περιοχής, εντοπίζοντας πιθανές κυκλαδικές και ανατολικές επιδράσεις στον τρόπο που προσεγγίζονταν ο θάνατος και η μνήμη των νεκρών.
Αυτή η ανασκαφή, που πραγματοποιείται εβδομήντα πέντε χρόνια μετά τις πρώτες σημαντικές ανακαλύψεις προϊστορικών οικισμών στην ίδια ευρύτερη περιοχή, φωτίζει μια πτυχή της ανθρώπινης δραστηριότητας και συναισθηματικής έκφρασης στην Αττική της 3ης χιλιετίας, διευρύνοντας την κατανόησή μας για την κοινωνική οργάνωση και τις τελετουργικές πρακτικές των προϊστορικών κοινοτήτων του ελλαδικού χώρου.
Της Αικ.Γ.Δασκαλοπούλου
