Συναρπαστικές είναι οι «αφηγήσεις» των αρχαιολογικών ευρημάτων που ήρθαν στο φως κατά τις σωστικές ανασκαφές που πραγματοποιεί από το 2024 η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ανατολικής Αττικής.
Μια εξαιρετικά σημαντική ταφή σε πίθο μαζί με κτερίσματα που φωτίζουν τις μεταθανάτιες αντιλήψεις και προσφέρουν νέα δεδομένα για την οργάνωση των κοινωνιών κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού (3200-2000 π.Χ.) αποκαλύφθηκαν στις όχθες του ρέματος στη Ραφήνα. Τα ευρήματα ήρθαν στο φως κατά τις σωστικές ανασκαφές που πραγματοποιεί από το 2024 η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ανατολικής Αττικής στο πλαίσιο του αρχαιολογικού υποέργου στο έργο «Διευθέτηση – οριοθέτηση ρέματος Ραφήνας».
Οι πίθοι, τα μεγάλα κεραμικά αγγεία που συνήθως χρησιμοποιούνται για την αποθήκευση προϊόντων (λάδι, ξηρά γεωργικά προϊόντα κ.ά.), χρησίμευσαν και ως τάφοι σε διάφορες περιοχές και σε ορισμένες περιπτώσεις ως οικογενειακοί, καθώς στον ίδιο πίθο μπορεί να είχαν ενταφιαστεί δύο ή τρία μέλη της ίδιας οικογένειας, ενώ είχαν και χρήση για τη διατήρηση των νεκρών πριν από τον ενταφιασμό ή την καύση.
Ο πίθος που αποκαλύφθηκε είχε τοποθετηθεί σε λάκκο της νότιας όχθης του ρέματος. «Εχει ύψος 1,74 μ., φέρει οριζόντιες λαβές στη ζώνη της κοιλιάς, καθώς και τη χαρακτηριστική σχοινοειδή ανάγλυφη διακόσμηση γύρω από τον λαιμό και τις λαβές. Το στόμιό του σφραγιζόταν από ισχυρό ημικυκλικό τοίχο κατασκευασμένο από ποταμίσιες κροκάλες, ενώ δύο μεγάλοι λίθοι με μικρότερους πλακοειδείς ανάμεσά τους σχημάτιζαν ψευδόθυρα προς το εσωτερικό του αγγείου με παραστάδες και κατώφλι» αναφέρει η ανακοίνωση του υπουργείου Πολιτισμού. Στο εσωτερικό του, πάνω σε στρώμα από άμμο και βότσαλα, βρέθηκαν οστά από δύο ανθρώπους, καλυμμένα από μεγάλους λίθους που καταλάμβαναν σχεδόν όλο τον διαθέσιμο χώρο.
Τα οστά πάνω σε στρώμα από άμμο και βότσαλα
Σκελετός ιπποειδούς στον πυθμένα του λάκκου
«Στα κτερίσματα περιλαμβάνονται χάλκινη λαβίδα, ωοειδής πλακοειδής λίθος (τράπεζα), αιχμές οψιανού και αγγεία. Η ιδιαίτερη φροντίδα στη διαμόρφωση του μνημείου αντανακλά τον σεβασμό προς τους νεκρούς. Η απομονωμένη αυτή ταφή, παρά την ύπαρξη οργανωμένων νεκροταφείων της ίδιας περιόδου στο Τσέπι και το Μάτι Μαραθώνα, τον Αγιο Κοσμά Ελληνικού και τα Αστέρια Γλυφάδας, προσφέρει πολύτιμα στοιχεία για την ποικιλία των ταφικών εθίμων της 3ης χιλιετίας στην Αττική, όπως επίσης για τις κυκλαδικές και ανατολικές επιρροές».
Νοτιοανατολικά του πίθου σε μικρή απόσταση, μόλις 2 μ. περίπου, εντοπίστηκε μεγάλος κυκλικός λάκκος με μακρόχρονη χρήση και ίχνη καύσης. Στο άνω τμήμα του βρέθηκε βουκράνιο (διακοσμητικό και αρχιτεκτονικό στοιχείο της αρχαιότητας με μορφή ταυροκεφαλής) μαζί με κεραμική και χάλκινα νομίσματα ιστορικών χρόνων. Κοντά στον πυθμένα και επάνω σε παχύ στρώμα καύσης, αποκαλύφθηκαν σκελετός αλόγου και οστά μικρότερων ζώων.
«Η αρχαιολογική μελέτη σε συνδυασμό με τη ζωοαρχαιολογική και τις αναλύσεις των φυσικών επιστημών, αναμένεται να φωτίσει πιθανές τελετουργικές πρακτικές με θυσίες ζώων, καθώς και τη διαχρονική ιερότητα του χώρου», γράφει η ανακοίνωση. Τα πρόσφατα ευρήματα προσθέτουν γνώση στην ανάγνωση του παρελθόντος και τις ταφικές συνήθειες των κοινοτήτων που έζησαν στη Ραφήνα. Ερχονται εβδομήντα πέντε χρόνια μετά τις σπουδαίες αποκαλύψεις από τον Δημήτριο Θεοχάρη των οικισμών της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού στην περιοχή του παλαιού λιμένα (πλατεία Ελ. Βενιζέλου) και στη χερσόνησο του Ασκηταριού.
Ο αρχαιολόγος και προϊστοριολόγος, καθηγητής πανεπιστημίου και ένας από τους πρωτοπόρους μελετητές με μεγάλο έργο στη Θεσσαλία, τη Βόρειο Ελλάδα και την υπόλοιπη χώρα, από το 1949 ώς το 1955 ερεύνησε την προϊστορία της Αττικής και της Εύβοιας. Επισήμανε σημαντικό αριθμό νέων προϊστορικών θέσεων, στην Αττική (Ραφήνα, Νέα Μάκρη, Βραυρώνα, Πόρτο Ράφτη, Παλιά Κοκκινιά κ.α.). Στη Ραφήνα αποκαλύφθηκαν λείψανα πρωτοελλαδικού οικισμού και χαλκουργείο της ίδιας χρονικής περιόδου, στο Ασκηταριό οχυρωμένος πρωτοελλαδικός οικισμός και στη Νέα Μάκρη εκτεταμένος νεολιθικός οικισμός με ιδιόμορφη κεραμική.
