Σε μικρή απόσταση από την Αθήνα, η περιοχή της Λαυρεωτικής είναι ένα ζωντανό μουσείο που θα γοητεύσει και τον πιο απαιτητικό επισκέπτη. Αξίζει να επισκεφτείτε τον αρχαιολογικό χώρο της Κοιλάδας της Σούριζας, στον Εθνικό Δρυμό, με τα μεταλλεία στα οποία στηρίχθηκε το οικονομικό θαύμα της Αθηναϊκής Πολιτείας, το θέατρο Θορικού, ένα από τα παλαιότερα στην Ελλάδα, τα βιομηχανικά μνημεία που άφησαν πίσω τους οι διαχειριστές της Γαλλικής Εταιρείας Μεταλλείων Λαυρίου – σήμερα, Τεχνολογικό Πάρκο Λαυρίου.
Σε αυτά προσθέστε τη νεοκλασική ομορφιά της πόλης, αλλά και τα ταβερνάκια με τους ψαρομεζέδες, τους κρυφούς κολπίσκους και, φυσικά, το ηλιοβασίλεμα από τον Ναό του Ποσειδώνα στο κοντινό Σούνιο.
Ταξίδι στον χρόνο
Θα φτάσετε στο Λαύριο μεσογειακώς μέσω της Λεωφόρου Λαυρίου. Λίγο πριν από την πόλη η ταμπέλα αριστερά οδηγεί στον αρχαιολογικό χώρο του Θορικού. Και τι περιοχή! Ένας παράδεισος, πλημμυρισμένος την άνοιξη από τα ανθισμένα αγριολούλουδα, ασφόδελους, μαργαρίτες, ανεμώνες και τόσα άλλα. Το θέατρο με το ιδιόμορφο ελλειψοειδές σχήμα -και όχι με το σύνηθες τυπικό ημικυκλικό- βρίσκεται στους πρόποδες του λόφου Βελατούρι. Κατασκευασμένο μεταξύ 525-480 π.Χ. αποτελείται από ορθογώνια ορχήστρα και 21 κερκίδες, στην τελευταία από τις οποίες έχεις άπλετη θέα στην πεδιάδα με τις ελιές, στην πόλη του Λαυρίου και στο αρχαίο λιμάνι.
Στον αρχαιολογικό χώρο, απομεινάρια κατοικιών, διάσπαρτοι κίονες από τον ναό της Δήμητρας, το νεκροταφείο και ένα αρχαίο πλυντήριο εμπλουτισμού μεταλλεύματος προδίδουν την ιστορική του αξία.
Οι ανασκαφικές έρευνες, που ξεκίνησαν το 1963 από τη Βελγική Αρχαιολογική Σχολή, έφεραν στο φως, μεταξύ άλλων, την περίφημη στοά του μεταλλείου, που διανοίχτηκε στο τέλος της Νεολιθικής εποχής. Όπως σημειώνει ο Μηχανικός Μεταλλείων Δρ. Πέτρος Τζαφέρης, εκεί έγινε η έναρξη της εκμετάλλευσης των μεταλλείων της περιοχής. Πρόκειται για το αρχαιότερο και σπουδαιότερο μεταλλευτικό και μεταλλουργικό κέντρο της Ευρώπης. Μοιάζει απίστευτο και όμως, η συγκεκριμένη στοά χρησιμοποιήθηκε παραγωγικά και χωρίς διακοπή μέχρι τον 5-7ο αι. μ.Χ.!
Το ενδιαφέρον για τον αρχαιολογικό πλούτο του Λαυρίου αναζωπηρώθηκε το 1861 από τον μεταλλειολόγο Ανδρέα Κορδέλλα και τον Ιταλό συνάδελφό του Ιωάννη Βαπτιστή Σερπιέρη, και έτσι άρχισε η εκμετάλλευση νέων φλεβών. Το πρώτο εργοστάσιο ιδρύθηκε το 1864, με την επωνυμία Roux Serpieri Fraissynet C.E., που λίγο αργότερα μετονομάστηκε σε Ελληνική Εταιρεία Μεταλλουργείων Λαυρίου, ενώ μετά τα Λαυρεωτικά -νομική διαφορά της εταιρείας με το ελληνικό Δημόσιο που οδήγησε στο πρώτο χρηματιστηριακό σκάνδαλο στην ελληνική ιστορία- χωρίστηκε στην Ελληνική Εταιρεία Μεταλλουργείων Λαυρίου και στα Μεταλλεία Καμάριζας. Τα τελευταία, το 1876 παραχώρησαν τη θέση τους στη Γαλλική Εταιρεία Μεταλλείων Λαυρίου. Οι εν λόγω εταιρείες αποτέλεσαν την πρώτη βαριά βιομηχανία στην Ελλάδα, τη μεγαλύτερη εκείνης της εποχής στα Βαλκάνια, με το Λαύριο να μετατρέπεται σε ένα από τα πιο αξιόλογα μεταλλευτικά κέντρα του κόσμου.
Στην είσοδο της πόλης βρίσκεται το Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρίου, διατηρητέο μνημείο από το 1992 που παραχωρήθηκε στο Εθνικό Μετσόβειο Πολυτεχνείο, το οποίο ανέλαβε την αξιοποίησή του με στόχο την ανάδειξη της βιομηχανικής και τεχνολογικής κληρονομιάς. Τα κτίρια είναι εντυπωσιακά, ιδιαίτερα η κατοικία Σερπιέρι, το Φαρμακείο και το Μηχανουργείο. Σύντομα, μάλιστα, εδώ θα λειτουργήσει ο νέος εθνικός υπερυπολογιστής «Δαίδαλος», από τους ισχυρότερους παγκοσμίως και ένας από τους επτά κόμβους AI Gigafactories της Ε.Ε. Τα σαββατοκύριακα μπορεί κανείς να κάνει μια βόλτα στο χώρο και να ξεκουραστεί στο καφέ που παραμένει ανοιχτό.
Λίγο μετά το Πάρκο, ο πρώτος δρόμος δεξιά οδηγεί στον Άγιο Κωνσταντίνο (Καμάριζα), την καρδιά των μεταλλείων, όχι μόνο κατά την αρχαιότητα αλλά και στα νεότερα χρόνια. Στο κέντρο του οικισμού ένα επιβλητικός πύργος (γάβρια) κρύβει το Ορυκτολογικό Μεταλλευτικό Μουσείο Καμάριζας, όπου μπορεί να θαυμάσει κανείς σπάνια ορυκτά της Λαυρεωτικής γης σε απίθανα χρώματα και σχήματα. Ο πύργος βρίσκεται στην είσοδο του φρέατος Σερπιέρι, με βάθος 65μ. και στοές μήκους δεκάδων χιλιόμετρων. Δύο ανελκυστήρες και το τροχαλιοστάσιό του κατέβαζαν τους εργάτες και ανέβαζαν ασταμάτητα μέσα σε βαγονέτα το μετάλλευμα, το οποίο μέσω σιδηροδρομικής γραμμής μεταφερόταν στη Γαλλική Σκάλα που δεσπόζει σήμερα στο λιμάνι του Λαυρίου, για να φορτωθεί στα πλοία.
Από τη μικρή πλατεία του Αγίου Κωνσταντίνου ακολουθήστε την ταμπέλα για το «Χάος», έναν κρατήρα σε σχήμα καρδιάς – Δολίνη το ονομάζουν οι γεωλόγοι- με διάμετρο πάνω από 120μ. και βάθος 55μ. που δημιουργήθηκε λόγω πτώσης της οροφής σπηλαίου. Λίγο μετά, ο δρόμος οδηγεί στα ερείπια του παλιού οικισμού των μεταλλωρύχων. Προχωρώντας στο μονοπάτι μέσα στον Εθνικό Δρυμό, θα απολαύσετε το μοναδικό τοπίο με τα τοπικά ενδημικά φυτά, όπως η μοναδική Κενταύρια η Λαυρεωτική με τα κιτρινωπά λουλουδάκια.
Απαραίτητη είναι η στάση στο εκκλησάκι της Αγίας Τριάδας, αφετηρία για την περιήγηση στον αρχαιολογικό χώρο, γνωστό και ως «Ανασκαφή Ε. Κακαβογιάννη». Πρόκειται για δύο σπουδαίες διαδρομές που άνοιξαν στο κοινό μόλις το 2022 από το Υπουργείο Πολιτισμού. Η «Πράσινη» (μήκους 1.994μ.) με τρόπο κατανοητό και ασφαλή συνδέει τα αρχαία μεταλλουργικά εργαστήρια Δρυμού-Σούριζας με εκείνα του συγκροτήματος του αρχαίου μεταλλουργικού εργαστηρίου «Ασκληπιακό». Η «Μπλε» (μήκους 360μ.), ενδείκνυται για τροχήλατα αμαξίδια (ΑΜΕΑ). Κατά μήκος τους υπάρχουν ταμπέλες με πληροφορίες, καθώς και χώρος για ανάπαυση κάτω από πέργκολα.
Εδώ, η λειτουργία των αρχαίων εργαστηρίων γινόταν ως εξής: αφού έβγαζαν το μετάλλευμα από τη γη, το κουβαλούσαν στα πλυντήρια εμπλουτισμού -οι αρχαίοι τα ονόμαζαν «Κεγχρεώνες»- και το έσπαγαν μέχρι να θρυμματιστεί. Το νερό χρησίμευε για τον διαχωρισμό, λόγω της μεγαλύτερης πυκνότητας των κόκκων αργυρομολυβδούχου μεταλλεύματος από τα ελαφρύτερα μεταλλικά και στείρα υλικά. Ο καθαρισμός από τα περιττά γεώδη στοιχεία ήταν βασική προϋπόθεση για να επιτευχθεί πλήρης τήξη και να παραχθεί καλής ποιότητας μέταλλο. Στη συνέχεια, το βρόχινο νερό το καθάριζε σταδιακά στις διαδοχικές λεκάνες καθίζησης, μέχρι να ανακυκλωθεί ώστε να γίνεται η μεγαλύτερη δυνατή οικονομία του. Το καθαρό, πλέον, υλικό πήγαινε στο γειτονικό καμίνι για τήξη.
Κι εδώ θα μπορούσαμε να στοχαστούμε ποια θα ήταν η εξέλιξη της παγκόσμιας ιστορίας χωρίς τα έσοδα που εξασφάλισαν στην Αθήνα τα μεταλλεία Λαυρίου. Η επινόηση του πλυντηρίου τον 6ο αι. π.Χ. συνέτεινε στην κολοσσιαία παραγωγή αργύρου και μολύβδου στους κλασικούς χρόνους. Από αυτόν τον πλούτο χρηματοδοτήθηκε η κατασκευή του Αθηναϊκού στόλου (τριήρεις, οπλισμός, στρατός, δίκτυα τροφοδοσίας) που κατατρόπωσε τους Πέρσες στη ναυμαχία της Σαλαμίνας το 480 π.Χ. και στη Μάχη του Μαραθώνα το 490 π.Χ. Από τον ίδιο πλούτο χτίστηκε ο Παρθενώνας το 448 π.Χ. και δημιουργήθηκαν αθάνατα έργα Τέχνης και Φιλοσοφίας. Από τον άργυρο του Λαυρίου, εξάλλου, κόπηκε και ένα από τα ισχυρότερα νομίσματα του αρχαίου κόσμου, το αθηναϊκό τετράδραχμο, γνωστό ως γλαύκα.
Βόλτα στην πόλη
Το Λαύριο είναι μια εμβληματική πρώην βιομηχανική πόλη, που διατηρεί την αρχιτεκτονική της κληρονομιά και γι’ αυτό και μόνο αξίζει να το επισκεφτεί κανείς. Υπάρχουν πάνω από ογδόντα νεοκλασικά κτίρια, καθώς και οι εγκαταστάσεις της Γαλλικής και της Ελληνικής Εταιρείας που έχουν χαρακτηριστεί διατηρητέα, γιατί σε αυτά αντανακλάται το ιστορικό πλαίσιο της ίδρυσης της πόλης στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.
Πρόσφατα αποκαταστάθηκε και ο πολυχώρος «Ευτέρπη» (19ος αι.) με την εντυπωσιακή οροφογραφία. Το νεοκλασικό κτίριο χρησιμοποιήθηκε ως πολυχώρος για τους εργάτες και μόνιμος χώρος της φιλαρμονικής ορχήστρας και ήταν ιδιοκτησία της Γαλλικής Εταιρείας. Άλλα αξιόλογα νεοκλασικά είναι το Α’ Δημοτικό σχολείο, το Δημαρχείο, το Ρολόι, η Ψαραγορά, οι εργατικές κατοικίες. Όποιος ενδιαφέρεται για την αρχιτεκτονική, αξίζει να κάνει μια βόλτα και στον δαίδαλο των σοκακιών της Αγίας Παρασκευής, γειτονιά με τις κατοικίες των υπαλλήλων της Γαλλικής Εταιρείας, όπου σώζονται μερικά ατόφια νεοκλασικά με τα ακροκέραμά τους.
Επίσης, λειτουργεί το Ορυκτολογικό Μουσείο με 700 περίπου δείγματα από 115 είδη ορυκτών σε συναρπαστικά χρώματα από τη γύρω περιοχή, καθώς και το Αρχαιολογικό Μουσείο με αναπαραστάσεις εξόρυξης μεταλλεύματος και σπουδαία ευρήματα από την πλούσια ιστορική διαδρομή της περιοχής.
Πολύ κοντά του, μια όαση πρασίνου θα σας τραβήξει την προσοχή. Είναι το Φοινικόδασος, που πρωτοφυτεύτηκε το 1880 από τη μεταλλευτική εταιρεία ως ένα πρώιμο σύστημα βιολογικού καθαρισμού, καθώς οι ρίζες των δέντρων συγκρατούσαν τα λύματα του οικισμού. Σήμερα έχει περίπου 400 φοίνικες.
